ایمنی بتن‌ریزی | چرا رعایت اصول HSE در هر پروژه ضروری است؟

حفاظت از جان و سلامت نیروهای انسانی شاغل در پروژه‌های عمرانی در برابر خطرات محیط کار اهمیت بسیاری دارد. عملیات بتن‌ریزی به دلیل ماهیت مواد مورد استفاده و فرآیندهای مکانیکی سنگین، از پرخطرترین مراحل ساخت‌وساز محسوب می‌شود. در چنین محیطی، کارگران به‌صورت همزمان با ریسک‌های متعددی مواجه هستند. بنابراین رعایت کامل استانداردها و اصول ایمنی بتن‌ریزی، علاوه بر تضمین استحکام نهایی سازه، امنیت جانی تیم اجرایی را نیز تأمین می‌کند. در این مطلب به بررسی اصول ایمنی و مهم‌ترین خطرات بتن‌ریزی می‌پردازیم.

ایمنی بتن‌ریزی چیست و چرا اهمیت دارد؟

ایمنی بتن‌ریزی چیست و چرا اهمیت دارد؟

ایمنی بتن‌ریزی شامل مجموعه‌ای از اقدامات پیشگیرانه و کنترلی است که در تمام مراحل اجرای بتن — از آماده‌سازی قالب تا پایان عمل‌آوری (کیورینگ) اولیه — به کار می‌رود. اهمیت رعایت ایمنی بتن‌ریزی از جنبه‌های مختلف قابل بررسی است:

• حفاظت از جان و سلامت نیروی انسانی، مانند جلوگیری از سوختگی‌های شیمیایی شدید

• تضمین سلامت بلندمدت افراد، مانند پیشگیری از بیماری‌های تنفسی مزمن و مشکلات شنوایی

• اطمینان از پایداری سازه‌های موقت و جلوگیری از ریزش‌های فاجعه‌بار

• کاهش خطرات عملیاتی و حوادث فیزیکی مانند برق‌گرفتگی در محیط‌های مرطوب

• افزایش بهره‌وری و سرعت اجرای پروژه

• پایبندی به استانداردها و قوانین برای جلوگیری از جریمه، پیگرد قانونی یا توقف پروژه

• ارتقای کیفیت نهایی کار و دوام سازه

• تقویت اعتبار و برند شرکت و حفظ نیروی کار متخصص

HSE و ایمنی بتن ریزی

عملیات بتن‌ریزی یکی از حساس‌ترین و پرریسک‌ترین مراحل پروژه‌های ساختمانی است. برای دستیابی به حداکثر ایمنی و کنترل خطرات، از چارچوب‌های HSE استفاده می‌شود. HSE مخفف بهداشت، ایمنی و محیط‌زیست (Health, Safety, and Environment) است و یک سیستم مدیریتی جامع برای شناسایی، ارزیابی و کنترل خطرات محیط کار به شمار می‌رود. حوزه کاری HSE صرفاً محدود به پروژه‌های ساختمانی یا نفت و گاز نیست، بلکه مدیریت خطرات گسترده‌ای از جمله ارگونومی در ادارات، کنترل مواد عفونی در بیمارستان‌ها و رعایت بهداشت فرآیند تولید در صنایع غذایی را نیز شامل می‌شود.

مهم‌ترین خطرات در فرآیند بتن‌ریزی

خطرات بتن‌ریزی به‌طور کلی در دو گروه بهداشتی (شیمیایی و تنفسی) و فیزیکی (مکانیکی و ساختاری) دسته‌بندی می‌شوند:

۱. سوختگی‌های شیمیایی

بتن تازه به دلیل خاصیت قلیایی بسیار بالا (PH بین ۱۲ تا ۱۴) شدیداً خورنده است. تماس طولانی‌مدت آن با پوست یا نفوذ بتن به زیر چکمه و دستکش، می‌تواند سوختگی‌های درجه دو و سه ایجاد کند و گاهی به آسیب‌های دائمی مانند از دست دادن عضو یا بینایی منجر شود.

۲. درماتیت و حساسیت‌های پوستی

وجود کروم شش‌ظرفیتی در سیمان، تماس مکرر با بتن مرطوب را به یکی از عوامل مهم بروز التهاب پوستی و حساسیت‌های مزمن تبدیل می‌کند.

۳. بیماری‌های تنفسی

گردوغبار حاصل از برش یا تراش بتن خشک‌شده حاوی سیلیس کریستالی است که استنشاق آن به بیماری‌های غیرقابل‌درمانی مانند سیلیکوزیس و افزایش ریسک سرطان ریه منجر می‌شود.

۴. سقوط از ارتفاع

اصلی‌ترین علت مرگ‌ومیر در ساخت‌وساز، سقوط است. در زمان هدایت شلنگ پمپ یا تسطیح بتن روی دال‌ها و سقف‌ها، کارگران در معرض سقوط از لبه‌های محافظت‌نشده قرار دارند.

۵. ریزش قالب‌ها و داربست‌ها

وزن و فشار بتن تازه می‌تواند باعث شکست ناگهانی قالب‌ها، جک‌ها و داربست‌ها شده و به دفن شدن کارگران زیر بتن منجر شود.

۶. برخورد با تجهیزات

خطراتی مانند نوسان بازوی پمپ، قطع شدن شلنگ تحت فشار، سقوط سطل بتن از جرثقیل و برخورد ابزارهای سنگین در این مرحله بسیار شایع است.

۷. برق‌گرفتگی

محیط مرطوب در زمان بتن‌ریزی، احتمال برق‌گرفتگی ناشی از ویبراتورها، روشنایی‌ها و پمپ‌های برقی را شدیداً افزایش می‌دهد.

۸. صدمات شنوایی

سر و صدای زیاد ژنراتورها، پمپ بتن و ویبراتورها باعث کاهش شنوایی و آسیب دائمی گوش (در صورت عدم استفاده از گوش‌گیر) می‌شود.

۹. آسیب‌های ارگونومیک

خم شدن مکرر، زانو زدن طولانی و حمل بارهای سنگین باعث مشکلات اسکلتی-عضلانی می‌شود.

چک لیست ایمنی بتن ریزی

در ادامه یک چک لیست ایمنی بتن‌ریزی ارائه می‌دهیم که می‌توانید به عنوان یک راهنمای کامل برای کنترل خطرات چندگانه عملیات بتن‌ریزی از آن استفاده کنید. این لیست شامل تمام اقدامات ضروری برای رعایت اصول ایمنی بتن‌ریزی بر اساس رویکردهای HSE  (بهداشت، ایمنی و محیط زیست) است.

ایمنی بتن‌ریزی قبل از شروع کار

نکات ایمنی بتن‌ریزی پیش از شروع این فرآیند شامل موارد زیر هستند:

• تأیید ایمنی محل و دریافت مجوزها: پیش از شروع کار، کارشناسان باید از ایمن بودن کامل محل پروژه اطمینان حاصل کنند و مجوزهای لازم را برای آغاز عملیات بتن‌ریزی دریافت نمایند.

• بررسی کیفیت مواد اولیه: سیمان، آب و سایر مواد مورد استفاده در بتن‌ریزی باید دارای استانداردهای مناسب باشند. به‌عنوان مثال آب مصرفی حتماً باید تمیز، قابل شرب و عاری از هرگونه ناخالصی باشد تا به سازه آسیب نرساند.

• آماده‌کردن زیرسازی: محل بتن‌ریزی باید کاملاً مسطح و عاری از موانعی مانند سنگ، خاک‌ریزه و شاخ‌وبرگ باشد. در صورت لزوم باید خاک‌برداری یا تراز کردن (درجه‌بندی) انجام شود.

• کاهش نیروی کار: برای جلوگیری از ازدحام، کاهش احتمال وقوع حادثه و افزایش ایمنی، لازم است تعداد کارگران حاضر در محل بتن‌ریزی به حداقل ممکن کاهش یابد.

ایمنی قالب‌بندی، داربست و آرماتوربندی

برای کاهش خطرات بتن‌ریزی در بخش قالب‌بندی، داربست و آرماتوربندی به نکات زیر توجه کنید:

• بازرسی و استحکام قالب: طراحی، ساخت، نصب و مهار قالب‌بندی بتن باید به‌گونه‌ای انجام شود که توان مقاومت در برابر فشار قابل پیش‌بینی بتنِ تر (مرطوب) را داشته باشد. تمامی قطعات قالب و اتصالات باید از نظر زنگ‌زدگی، ترک یا شکستگی به‌دقت بررسی شوند تا در زمان بتن‌ریزی ایمنی و مقاومت سازه حفظ شود.

• ریژیدیته (سفتی) قالب: برای جلوگیری از هرگونه حرکت افقی قالب، باید از مهاربندی مطمئن و داربست‌های پایدار استفاده شود. ضعف در استحکام قالب‌بندی می‌تواند موجب تغییر شکل، نشت دوغاب یا حتی شکست قالب در حین بتن‌ریزی شود.

• کنترل بارهای روی داربست: از انباشته شدن حجم زیاد میلگرد یا بتن تازه در یک نقطه از سکوی کار خودداری کنید؛ زیرا تمرکز بار می‌تواند باعث شکستن سکو یا خم شدن داربست شود.

• ایمن‌سازی میلگردهای بیرون‌زده: میلگردهای عمودی بیرون‌زده از بتن باید با پوشش‌های محافظ ایمن شوند تا خطر آسیب ناشی از برخورد بدن کارگران با نوک تیز آنها از بین برود.

• ایجاد مسیر تردد ایمن در آرماتوربندی: برای عبور کارگران روی شبکه آرماتور باید تخته‌های چوبی محکم یا صفحات فولادی قرار داده شود تا علاوه بر حفظ تعادل افراد، به ساختار آرماتور آسیب نرسد.

• روش باز کردن قالب: در پایان کار، باز کردن قالب‌ها و پایین آوردن اجزای قالب‌بندی بتن باید با دقت کامل و ترجیحاً با استفاده از قرقره یا جرثقیل انجام شود تا قطعات با پایه‌های داربست یا افراد حاضر در محل برخورد نکنند.

ایمنی برق، جوشکاری و تجهیزات الکتریکی

از آنجایی که عملیات بتن‌ریزی معمولاً باعث خیس و مرطوب شدن محیط کار می‌شود، رعایت نکات زیر برای جلوگیری از برق‌گرفتگی‌های خطرناک یا مرگبار اهمیت زیادی دارد:

• قطع کامل جریان برق: بتن‌ریزی و هرگونه عملیات جانبی مانند تعمیر کابل‌ها، اتصال الکترودها یا تمیز کردن مخلوط‌کن‌ها و تجهیزات الکتریکی باید حتماً پس از قطع کامل جریان برق انجام شود.

• اتصال به زمین در جوشکاری: پیش از شروع جوشکاری در محل بتن‌ریزی، تمامی ابزارها و سازه‌های فلزی باید به سیستم ارت متصل شوند تا خطر برق‌گرفتگی حین کار از بین برود.

• محدودیت دسترسی به وسایل برقی: دسترسی به تجهیزات برقی گرم‌شونده یا پرخطر باید با استفاده از نرده یا حفاظ کنترل شود. همچنین نصب علائم هشداردهنده روی حفاظ ضروری است.

ایمنی پمپ بتن و بتن‌ پاش

پمپ بتن و بتن‌پاش از ماشین‌ آلات سنگین و قدرتمندی هستند که بتن را با فشار بسیار زیاد جابه‌جا می‌کنند. به همین دلیل کنترل ایمنی در اطراف این دستگاه‌ها اهمیت ویژه‌ای دارد:

• مسیر دسترسی پمپ در گودی: در صورتی که پمپ بتن در گودی قرار گیرد، باید یک مسیر عبور ایمن با حداقل عرض یک متر در اطراف آن ایجاد شود تا رفت‌وآمد کارگران بدون خطر انجام شود.

• رعایت فاصله ایمن: هنگام پمپاژ بتن، هیچ‌کس نباید در فاصله‌ای کمتر از ۱۰ متر از لوله یا دهانه پمپ قرار گیرد. خروج بتن با فشار بالا می‌تواند خطرناک باشد؛ به‌ویژه در هوای سرد که سفتی و فشار بتن بیشتر می‌شود.

• کنترل فشار و استفاده از عینک ایمنی: فشار هوای دستگاه‌های بتن‌پاشی یا تزریق سیمان نباید از حد مجاز فراتر رود. اپراتور این دستگاه‌ها نیز باید حتماً از عینک ایمنی و دیگر تجهیزات حفاظت فردی استفاده کند.

ایمنی کار با ویبراتور

استفاده از ویبراتورهای بتن همزمان با دو خطر جدی همراه است: احتمال برق‌گرفتگی در محیط مرطوب بتن و انتقال ارتعاش شدید به بدن کارگران. برای کاهش این خطرات رعایت نکات زیر ضروری است:

• حفاظت از کابل‌ها: تمام سیم‌ها و کابل‌های ویبراتورها باید از داخل لوله‌های لاستیکی عبور داده شوند تا احتمال برق‌گرفتگی ـ حتی با وجود ولتاژ کم ـ به حداقل برسد.

• حفاظت شنوایی: به دلیل صدای زیاد ویبراتورها و سایر ماشین‌آلات، استفاده از تجهیزات حفاظت شنوایی (گوش‌گیر) برای کارگران الزامی است.

• جلوگیری از انتقال ارتعاش: برای جلوگیری از انتقال لرزش دستگاه به بدن کارگران، باید زیر پای آنها یک تخته محکم قرار داده شود. همچنین بخش لرزاننده دستگاه نباید با دست یا بدن کارگر در تماس باشد.

• مراقبت‌های پزشکی: کارگری که به صورت مداوم با ویبراتور کار می‌کند، باید در فواصل زمانی مشخص به پزشک مراجعه کرده و گواهی سلامت برای ادامه کار دریافت کند؛ زیرا ارتعاش شدید می‌تواند اثرات زیان‌بار داشته باشد.

• خاموش کردن دستگاه: در صورت داغ شدن بیش از حد دستگاه، باید بلافاصله آن را خاموش کنید. پس از پایان کار نیز حتماً دستگاه را از برق جدا نمایید.

• نحوه استفاده از میله ویبراتور: از فروبردن میله ویبراتور در بتن سخت‌شده یا برخورد دادن آن با جداره قالب‌ها و میلگردهای آرماتور به‌شدت خودداری کنید.

حرف آخر

صنعت ساخت‌وساز، به‌ویژه در مرحله‌ی بتن‌ریزی، همواره با مجموعه‌ای از خطرات جدی همراه است. کارگران در معرض ریسک‌های متعددی مانند سوختگی‌های شیمیایی ناشی از خاصیت قلیایی بتن، مشکلات تنفسی حاصل از گردوغبار سیلیس، سقوط از ارتفاع، برق‌گرفتگی در محیط‌های مرطوب، آسیب‌های شنوایی بر اثر آلودگی صوتی و فشارهای ارگونومیک قرار دارند. برای حفظ سلامت بلندمدت نیروی کار، افزایش بهره‌وری، کاهش هزینه‌های ناشی از حوادث و رعایت استانداردهای ایمنی مانند HSE، شناسایی دقیق خطرات و اجرای اصول ایمنی بتن‌ریزی امری ضروری است.

به یاد داشته باشید که عمل‌آوری و آب‌دهی بتن تنها برای افزایش مقاومت سازه انجام نمی‌شود؛ بلکه بخشی مهم از فرآیند ایمنی است. این اقدامات با کنترل گردوغبار، جلوگیری از ترک‌خوردگی و کاهش نیاز به تعمیرات، علاوه بر تضمین کیفیت سازه، به حفظ سلامت نیروی انسانی نیز کمک می‌کند.

منبع

https://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf

https://www.hseblog.com/concrete-safety/

https://www.youtube.com/watch?v=KGur2bE1mH4

https://www.hse.gov.uk/non-metallic-minerals/concrete.htm