بتن حجیم چیست و چگونه اجرا می‌شود؟

بتن حجیم یکی از انواع خاص بتن است که نقش کلیدی در اجرای سازه‌های بزرگ و سنگین مانند سدها، فونداسیون‌های عمیق و پایه‌ پل‌ها دارد. در این نوع بتن، حجم بالای بتن‌ریزی باعث می‌شود که کنترل حرارت حاصل از هیدراسیون سیمان اهمیت ویژه‌ای پیدا کند؛ چرا که افزایش دما و سرد شدن غیر یکنواخت می‌تواند منجر به ترک‌های حرارتی و کاهش دوام سازه شود. در پروژه‌های عمرانی، اجرای اصولی بتن حجیم و رعایت دستورالعمل‌های آیین‌نامه‌ای نقش تعیین‌کننده‌ای در کیفیت و عمر مفید سازه دارند. در ادامه، به معرفی بتن حجیم، ویژگی‌ها، نحوه اجرا و الزامات فنی آن می‌پردازیم.

بتن حجیم چیست؟

 بتن حجیم (Mass Concrete) به بتنی گفته می‌شود که در ابعاد و حجم زیاد اجرا می‌شود، به‌ طوری‌ که تولید حرارت ناشی از واکنش هیدراسیون سیمان در درون آن قابل‌توجه بوده و نیاز به کنترل دقیق دمای داخلی دارد. هدف اصلی در طراحی و اجرای بتن حجیم، جلوگیری از ایجاد اختلاف دمای زیاد بین سطح و مرکز بتن است؛ چون این اختلاف دما عامل اصلی ایجاد ترک‌های حرارتی و کاهش دوام سازه محسوب می‌شود.

در واقع، تعریف بتن حجیم صرفاً به «مقدار زیاد بتن» محدود نمی‌شود، بلکه به شرایط حرارتی، ابعاد مقطع و حساسیت سازه نسبت به تغییرات دما بستگی دارد. به‌ عنوان‌ مثال، یک فونداسیون بزرگ یا دیوار ضخیم سد، حتی با مصرف بتن معمولی، در دسته بتن‌های حجیم قرار می‌گیرد.

طبق آیین‌نامه بتن ایران (آبا) و دستورالعمل ACI 207، هر نوع بتن‌ریزی که ضخامت مقطع آن بیش از حدود یک متر و کنترل حرارت در آن ضروری باشد، در گروه بتن‌های حجیم جای می‌گیرد؛ بنابراین، بتن حجیم مثل بتن خودتراکم یا بتن حباب‌دار و… نوعی بتن خاص نیست که فرمول متفاوتی داشته باشد، بلکه رویکرد طراحی، اختلاط و کنترل حرارت آن است که آن را از بتن معمولی و دیگر انواع بتن متمایز می‌کند. در اجرای این نوع بتن، انتخاب مصالح مناسب، کاهش حرارت هیدراسیون، استفاده از پوزولان‌ها و عمل‌آوری صحیح، اهمیت حیاتی دارد.

ویژگی‌های بتن حجیم

بتن حجیم به دلیل حجم بالای بتن‌ریزی و حساسیت بالا نسبت به تغییرات دما، دارای ویژگی‌های فنی خاصی است. شناخت دقیق این خصوصیات، پایه طراحی درست طرح اختلاط و اجرای ایمن سازه‌های حجیم است. در ادامه مشخصات بتن حجیم را توضیح می‌دهیم.

ویژگی‌های حرارتی

مهم‌ترین ویژگی بتن حجیم، رفتار حرارتی آن است. در این نوع بتن، حجم سیمان بسیار زیاد است و همین امر باعث تولید حرارت زیاد در زمان گیرش بتن می‌شود. اگر این حرارت به‌ درستی کنترل نشود، سطح و مرکز بتن دچار اختلاف دما می‌شوند و ترک‌هایی ایجاد می‌شود. به همین دلیل، هنگام طرح اختلاط بتن حجیم معمولاً از سیمان با گرمازایی کم، پوزولان‌ها و مواد افزودنی کندگیرکننده استفاده می‌شود تا دمای بتن در محدوده مجاز باقی بماند.

ویژگی‌های مکانیکی

مقاومت فشاری بتن حجیم لزوماً بالاتر از بتن معمولی نیست، زیرا در طراحی این نوع بتن، تمرکز اصلی بر کاهش حرارت هیدراسیون و افزایش دوام بلندمدت قرار دارد، نه دستیابی به حداکثر مقاومت فشاری. با این وجود، در صورت استفاده از طرح اختلاط دقیق و اجرای صحیح عمل‌آوری، بتن حجیم می‌تواند ضمن تأمین مقاومت فشاری مناسب، از دوام بالایی در برابر عوامل مخرب محیطی برخوردار باشد.

لازم به توجه است که روش‌های عمل‌آوری بتن در هوای سرد و هوای گرم تفاوت‌های اساسی با یکدیگر دارند و هر یک نیازمند تمهیدات و دستورالعمل‌های خاص خود هستند. برای آشنایی کامل با جزئیات اجرایی، نکات فنی و خطاهای رایج در هر شرایط اقلیمی، پیشنهاد می‌شود مقالات تخصصی «عمل‌آوری بتن در هوای گرم» و «عمل‌آوری بتن در هوای سرد» را مطالعه نمایید.

نوع مصالح مصرفی

در بتن‌های حجیم، معمولاً از دانه‌بندی پیوسته با حداکثر اندازه بزرگ‌تر سنگدانه‌ها استفاده می‌شود تا حجم خمیر سیمان کاهش یافته و در نتیجه، میزان حرارت هیدراسیون کنترل گردد. آب مصرفی در بتن باید از کیفیت مناسب برخوردار بوده و دمای آن نیز به‌رطور دقیق مدیریت شود. همچنین انتخاب نوع سیمان نقش مهمی در عملکرد بتن دارد و باید متناسب با شرایط اقلیمی و نوع سازه انجام گیرد؛ به‌ عنوان مثال، در مناطق گرم و خشک ایران، استفاده از سیمان تیپ ۴ یا ترکیب سیمان با مواد پوزولانی توصیه می‌شود تا از افزایش دمای بتن و بروز ترک‌های حرارتی جلوگیری شود.

ویژگی‌های دوام و پایایی

بتن حجیم باید در برابر شرایط محیطی مختلف، از جمله نفوذ یون‌های کلرید و سولفات و همچنین سیکل‌های یخ‌زدگی و ذوب، از مقاومت و دوام بالایی برخوردار باشد. تحقق این ویژگی‌ها از طریق تراکم مناسب بتن، کاهش نسبت آب به سیمان و انجام عمل‌آوری صحیح و طولانی‌مدت امکان‌پذیر است. رعایت این اصول، ضمن افزایش دوام و طول عمر سازه، موجب کاهش هزینه‌های نگهداری و تعمیرات در بلندمدت خواهد شد.

ویژگی‌های اجرایی

در اجرای بتن حجیم، عواملی مانند سرعت بتن‌ریزی، روش و کیفیت تراکم، زمان‌بندی اجرای لایه‌ها و کنترل دمای محیط نقش بسیار مهمی ایفا می‌کنند. به‌ منظور جلوگیری از تجمع و تمرکز حرارت ناشی از هیدراسیون سیمان، بتن معمولاً به‌ صورت مرحله‌ای و لایه‌لایه اجرا می‌شود. همچنین در پروژه‌های بزرگ، به‌ ویژه سازه‌هایی مانند سدها، استفاده از حسگرهای دما امکان پایش مستمر و کنترل دقیق فرآیند بتن‌ریزی را فراهم می‌سازد.

تفاوت بتن حجیم با بتن معمولی

با وجود شباهت ظاهری بتن حجیم و بتن معمولی در ترکیب اصلی، این دو از نظر رفتار حرارتی، روش طراحی و نحوه اجرا تفاوت‌های قابل‌توجهی دارند. جدول زیر به ‌صورت خلاصه تفاوت‌های کلیدی میان بتن حجیم و بتن معمولی را نشان می‌دهد:

طرح اختلاط بتن حجیم

طراحی طرح اختلاط بتن حجیم یکی از حساس‌ترین مراحل در تولید و اجرای این نوع بتن است. هدف اصلی از طراحی طرح اختلاط، کاهش حرارت ناشی از هیدراسیون سیمان، کنترل انقباض حرارتی و افزایش دوام سازه است.

انتخاب نوع سیمان

در طرح اختلاط بتن حجیم، نوع سیمان نقش تعیین‌کننده‌ای دارد. معمولاً از سیمان با گرمازایی کم (مانند تیپ IV طبق استاندارد  ASTM) یا ترکیبی از سیمان پرتلند و مواد پوزولانی مانند خاکستر بادی، سرباره کوره‌، میکروسیلیس یا پوزولان‌های طبیعی مثل پومیس استفاده می‌شود. این ترکیبات با کاهش حرارت هیدراسیون، دمای داخلی بتن را کنترل می‌کنند و احتمال ایجاد ترک حرارتی را کاهش می‌دهند.

نسبت آب به سیمان (w/c)

نسبت آب به سیمان در بتن حجیم معمولاً بین 0.4 تا 0.55 در نظر گرفته می‌شود. کاهش بیش از حد آب باعث کاهش کارایی و دشواری در تراکم می‌گردد، در حالی‌که افزایش آن نفوذپذیری را بالا می‌برد و دوام بتن را کاهش می‌دهد. در پروژه‌های بزرگ، برای حفظ روانی مخلوط (در نسبت آب بیشتر به سیمان کمتر)، از روان‌کننده‌های کندگیرکننده استفاده می‌شود.

دانه‌بندی سنگدانه‌ها

دانه‌بندی مناسب باعث کاهش فضای خالی و در نتیجه کاهش نیاز به خمیر سیمان می‌شود. در بتن حجیم معمولاً از سنگدانه‌های درشت با اندازه حدودی ۷۵ میلی‌متر استفاده می‌گردد. وجود سنگدانه‌های بزرگ‌تر علاوه بر کاهش گرمازایی، به انتقال حرارت و خنک‌سازی داخلی بتن نیز کمک می‌کند. البته در ایران، بسته به نوع پروژه و تجهیزات بتن‌ریزی، حداکثر اندازه سنگدانه‌ها معمولاً بین ۳۸ تا ۵۰ میلی‌متر در نظر گرفته می‌شود.

استفاده از مواد افزودنی

در طرح اختلاط بتن حجیم، افزودنی‌های شیمیایی نقش مهمی در کنترل گیرش و حرارت دارند. استفاده از مواد کندگیرکننده، کاهنده آب، پوزولان‌ها و افزودنی‌های کنترل دما به حفظ کیفیت بتن در طول زمان کمک می‌کنند.

کنترل دمای اولیه بتن

یکی دیگر از مراحل حیاتی، تنظیم دمای اولیه بتن در زمان اختلاط و حمل است. در مناطق گرم، معمولاً از آب سرد، یخ خرد شده یا سایه‌بان‌های مخصوص برای مخازن مصالح استفاده می‌شود تا دمای بتن قبل از ریختن در قالب پایین بماند. در مقابل، در اقلیم‌های سرد، گرم کردن آب و سنگدانه‌ها برای جلوگیری از یخ‌زدگی الزامی است.

تست و کنترل کیفیت

طرح اختلاط بتن حجیم باید حتماً در شرایط آزمایشگاهی و با شبیه‌سازی نزدیک به مقیاس واقعی اجرا شود. در این مرحله، پارامترهایی مانند مقاومت فشاری، میزان افزایش دما، روند افت حرارت و زمان گیرش بتن مورد ارزیابی قرار می‌گیرند. نتایج این آزمایش‌ها مبنای اصلاح و نهایی‌سازی طرح اختلاط خواهد بود تا بتن در محل پروژه و در زمان اجرا، رفتاری ایمن، پایدار و قابل اطمینان از خود نشان دهد.

مثال از طرح اختلاط بتن حجیم

در ادامه یک نمونه طرح اختلاط بتن حجیم (برای ۱ مترمکعب بتن) را می‌آوریم.

توجه داشته باشید که مقادیر دقیق، با توجه به نوع سیمان، دمای محیط و هدف طراحی (مثلاً دوام یا مقاومت) قابل تغییر هستند.

مراحل اجرای بتن حجیم

اجرای بتن حجیم یکی از تخصصی‌ترین مراحل در پروژه‌های بزرگ عمرانی است. برخلاف بتن‌ریزی‌های معمول، در این نوع سازه‌ها کوچک‌ترین خطا در کنترل دما، زمان‌بندی یا تراکم می‌تواند منجر به ترک‌های حرارتی و کاهش دوام سازه شود. از این‌ رو، اجرای بتن حجیم باید طبق برنامه‌ای دقیق و با رعایت اصول فنی انجام گیرد. مراحل اصلی اجرای بتن حجیم به شرح زیر است:

آماده‌سازی محل و تجهیزات

پیش از آغاز بتن‌ریزی، بستر و قالب‌ها باید کاملاً آماده باشند. سطح زیر بتن باید تراکم‌یافته، مرطوب و عاری از گرد و غبار باشد. قالب‌ها نیز باید مستحکم، نفوذناپذیر و بدون درزهای باز باشند تا از نشت دوغاب جلوگیری شود.
در پروژه‌های بزرگ مانند سدها یا فونداسیون‌های حجیم، از سیستم‌های خنک‌کننده لوله‌ای (کویل‌های آب سرد) درون قالب یا داخل بتن استفاده می‌شود تا حرارت در طول زمان کنترل گردد. تمامی دستگاه‌های اختلاط، حمل و تراکم باید کالیبره و آماده به کار باشند تا روند بتن‌ریزی بدون توقف انجام شود.

آماده‌سازی و کنترل مصالح

مصالح مصرفی در بتن حجیم باید کیفیت بالا و خواص حرارتی کنترل‌شده‌ای داشته باشند. سنگدانه‌ها پیش از مصرف شسته می‌شوند تا گرد و خاک باعث افزایش حرارت یا افت مقاومت نشود. دمای مصالح، به‌ویژه آب و سنگدانه، باید در محدوده مجاز (معمولاً ۱۰ تا ۲۵ درجه سانتی‌گراد) نگه داشته شود. در مناطق گرم ایران، معمولاً بخشی از آب مصرفی به‌ صورت یخ خردشده به مخلوط اضافه می‌شود تا دمای نهایی بتن کاهش یابد.

اختلاط بتن

اختلاط بتن حجیم باید در میکسرهای بزرگ یا ایستگاه‌های بچینگ مرکزی انجام شود تا یکنواختی کامل حاصل گردد. در زمان اختلاط، نسبت آب به سیمان باید دقیق رعایت شود و افزودنی‌ها مانند روان‌کننده‌ها و کندگیرکننده‌ها به‌صورت کنترل‌شده به مخلوط افزوده شوند.
دمای بتن تازه وقتی از میکسر خارج می‌شود، باید اندازه‌گیری شود و در محدوده موردنظر طرح (معمولاً ۱۸ تا ۲۵ درجه) قرار گیرد.

حمل و انتقال بتن

در پروژه‌های حجیم، انتقال بتن معمولاً با کامیون مخلوط‌کن، نوار نقاله یا پمپ مخصوص بتن حجیم انجام می‌شود. فاصله زمانی بین اختلاط و بتن‌ریزی باید تا حد ممکن کوتاه باشد تا از گیرش اولیه سریع یا افزایش دمای بتن جلوگیری شود. در مسیرهای طولانی، برای جلوگیری از افزایش دما، سطح بتن با پارچه خیس یا پوشش عایق محافظت می‌شود.

بتن‌ریزی مرحله‌ای و لایه‌ای

بتن حجیم نباید به‌ صورت یک‌باره ریخته شود. ریختن بتن به‌صورت لایه‌های افقی با ضخامت کنترل‌ شده (معمولاً ۳۰ تا ۵۰ سانتی‌متر) انجام می‌شود تا حرارت به‌ تدریج پخش گردد. فاصله زمانی بین لایه‌ها باید به‌اندازه‌ای باشد که لایه قبلی هنوز حالت خمیری خود را حفظ کرده باشد تا اتصال حرارتی و مکانیکی مناسبی بین لایه‌ها ایجاد شود. در پروژه‌های بزرگ، بتن‌ریزی معمولاً به‌ صورت ۲۴ ساعته و شیفتی انجام می‌شود تا پیوستگی کار حفظ شود.

تراکم و کنترل کیفیت

تراکم در بتن حجیم اهمیت بسیار زیادی دارد، زیرا وجود حفره‌های هوا علاوه بر کاهش مقاومت، موجب افزایش نفوذپذیری و تمرکز حرارت می‌شود. برای تراکم بتن از ویبراتورهای قدرتمند داخلی یا سطحی استفاده می‌شود. در فونداسیون‌های بزرگ یا دیوارهای ضخیم، تراکم باید با نظم خاص و در تمام عمق انجام گیرد تا از ایجاد لایه‌های جداشده جلوگیری شود.

عمل‌آوری و کنترل دما

عمل‌آوری بتن حجیم طولانی‌تر از بتن معمولی است (حداقل ۱۴ تا ۲۱ روز) و در این مدت بتن باید همواره مرطوب و خنک نگه داشته شود. در بعضی پروژه‌ها، از سیستم‌های خنک‌کننده داخلی (لوله‌هایی که آب سرد درون آن جریان دارد) استفاده می‌شود تا دمای بتن در مرکز، از حد مجاز بالاتر نرود. در صورت بالا رفتن بیش از حد دما یا اختلاف دمای زیاد بین مرکز و سطح، ممکن است ترک‌های حرارتی ایجاد شود.

پایش و کنترل نهایی

در پایان، دمای بتن در نقاط مختلف توسط حسگرها و ترموکوپل‌ها ثبت می‌شود. در صورت مشاهده افزایش دمای غیرعادی یا اختلاف حرارتی زیاد، اقدامات اصلاحی مانند پاشش آب سرد یا پوشش عایق انجام می‌شود. در کنار کنترل دما، نمونه‌گیری از بتن تازه برای آزمایش مقاومت فشاری و دوام نیز الزامی است.

کنترل حرارت و جلوگیری از ترک در بتن حجیم

یکی از اصلی‌ترین چالش‌ها در اجرای بتن حجیم، کنترل حرارت هیدراسیون و جلوگیری از ترک‌های حرارتی است. در بتن حجیم، حجم زیاد بتن و نسبت بالای سیمان باعث می‌شود حرارت ناشی از واکنش سیمان با آب، درون توده بتن محبوس شود. اگر این حرارت به‌درستی کنترل نشود، اختلاف دما بین مرکز و سطح بتن افزایش می‌یابد و در نهایت باعث ترک‌خوردگی و کاهش دوام سازه می‌شود. برای پیشگیری از این مشکل، می‌توان از روش‌های زیر استفاده کرد:

• استفاده از سیمان با حرارت‌زایی پایین
• کاهش مقدار سیمان در طرح اختلاط و جایگزینی بخشی از آن با مواد معدنی مکمل مانند پوزولان، سرباره کوره‌ بلند یا خاکستر بادی
• کنترل دمای اولیه بتن در لحظه‌ بتن‌ریزی با آب سرد یا یخ خردشده، خنک‌کردن سنگدانه‌ها در سایه یا با آب، بتن‌ریزی در شب یا ساعات خنک روز

* هدف معمولاً این است که دمای بتن تازه از ۲۵ درجه سانتی‌گراد بیشتر نشود.

• عایق‌بندی پس از بتن‌ریزی با استفاده از پوشش‌های عایق حرارتی، نایلون، گونی خیس، اسپری‌های کیورینگ، سیستم‌های خنک‌کننده داخلی
• کنترل اختلاف دمایی درون بتن (طبق آیین‌نامه‌ بتن حجیم حداکثر اختلاف دمای مجاز بین مرکز و سطح بتن معمولاً حدود ۲۰ درجه سانتی‌گراد در نظر گرفته می‌شود) با حسگرهای حرارتی (Thermocouple)

انواع آیین ‌نامه‌ بتن حجیم و استانداردهای مرتبط با آن

در زمینه‌ طراحی و اجرای بتن حجیم، آیین‌نامه‌ها و استانداردهای مختلفی در سطح ملی و بین‌المللی تدوین شده‌ است که هدف مشترک آن‌ها، کنترل حرارت هیدراسیون، جلوگیری از ترک حرارتی و افزایش دوام بتن در حجم‌های بالا است. مهم‌ترین این منابع عبارت‌اند از:

• آیین‌نامه بتن ایران (آبا)
• مبحث نهم مقررات ملی ساختمان
• استاندارد ACI 207 (American Concrete Institute)
• استاندارد ASTM C150 و ASTM C618 (مربوط به نوع سیمان و مواد پوزولانی)
• استاندارد BS EN 206 (اروپا)
• راهنمای USBR (اداره سدسازی آمریکا)

هر یک از این منابع، دستورالعمل‌هایی درباره‌ نوع سیمان مناسب، حداکثر ضخامت مجاز برای هر مرحله بتن‌ریزی، محدودیت دمایی، نحوه عمل‌آوری و کنترل ترک‌ها ارائه کرده‌اند. به طور خلاصه:

• تأکید اصلی ACI 207 بر تحلیل حرارتی و روش‌های کنترل دما است.
• مبحث نهم و آیین‌نامه آبا با در نظر گرفتن شرایط اقلیمی ایران، ضوابطی در مورد انتخاب مصالح، طرح اختلاط و نحوه عمل‌آوری پیشنهاد می‌کنند.
• BS EN 206 بر کنترل کیفیت مصالح و دوام بتن تمرکز دارد.
• ASTM و USBR بیشتر به جنبه‌های آزمایشگاهی، نوع سیمان و عملکرد در سدسازی می‌پردازند.

در عمل، مهندسان ایرانی معمولاً از ترکیب چند آیین‌نامه استفاده می‌کنند تا هم الزامات فنی بین‌المللی رعایت شود و هم طرح اجرایی با شرایط محیطی کشور هماهنگ باشد. رعایت دقیق این استانداردها موجب می‌شود تا بتن حجیم ضمن داشتن مقاومت و دوام کافی، دچار ترک‌های حرارتی و آسیب‌های ناشی از انقباض نشود.

کاربرد بتن حجیم در پروژه‌های عمرانی

از مهم‌ترین کاربردهای این نوع بتن می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• سدهای بتنی و بندهای انحرافی
• فونداسیون‌های حجیم و عمیق ساختمان‌ها و برج‌ها
• پایه‌ها و ستون‌های پل‌ها
• دیوارهای ضخیم و مخازن بتنی
• تونل‌ها و زیرگذرهای حجیم
• نیروگاه‌ها و سازه‌های صنعتی با حجم بتن زیاد
• اسکله‌ها و سازه‌های دریایی با مقاطع بزرگ
• برج‌های خنک‌کننده نیروگاه‌ها و سایر سازه‌های با مقطع حجیم

مزایای بتن حجیم

بتن حجیم به دلیل ویژگی‌های خاص خود مزایای قابل‌توجهی دارد، از جمله:

• کنترل حرارت در مقاطع بزرگ و کاهش احتمال ترک حرارتی
• افزایش دوام و پایایی در برابر شرایط محیطی سخت
• مناسب برای سازه‌های با حجم زیاد و حساسیت بالا
• امکان طراحی و اجرای سازه‌های عظیم مانند سدها و پل‌های بزرگ
• کاهش هزینه‌های تعمیر و نگهداری در بلندمدت به دلیل مقاومت بالای سازه

معایب بتن حجیم

با وجود مزایا، بتن حجیم چالش‌هایی نیز دارد:

• نیاز به کنترل دقیق دما و مدیریت حرارت هیدراسیون
• زمان عمل‌آوری طولانی‌تر
• هزینه بالاتر مصالح و تجهیزات مخصوص برای بتن‌ریزی و خنک‌سازی
• حساسیت بالاتر به خطا در اختلاط، حمل و تراکم
• نیاز به نیروی انسانی متخصص و پایش مداوم در طول اجرا

جمع‌بندی

بتن حجیم یکی از پایه‌های حیاتی در پروژه‌های عمرانی سنگین است؛ جایی که دقت در جزئیات طراحی و کنترل حرارتی، کیفیت نهایی سازه را تعریف می‌کند. اجرای صحیح این بتن، نیازمند هماهنگی دقیق میان علم بر مواد، تجربه اجرایی و شرایط اقلیمی هر منطقه است. با توسعه فناوری‌های نوین در پایش حرارت و استفاده از افزودنی‌های پیشرفته، امکان اجرای سازه‌های حجیم با دوام بالا و هزینه نگهداری کمتر بیش از گذشته فراهم شده است. شما چه سازه‌ای را می‌توانید مثال بزنید که از بتن حجیم ساخته شده است؟ لطفا نظرات و تجربیات خود را در بخش دیدگاه با ما در میان بگذارید.

منابع

https://www.facebook.com/HillsideCollegeofEng/posts/what-is-the-difference

https://maturix.com/knowledge-center/what-is-mass-concreting

https://www.giatecscientific.com/category/mass-concrete

https://www.sciencedirect.com/topics/engineering/mass-concrete

https://www.giatecscientific.com/education/manage-mass-concrete-in-hot-weather

https://theconstructor.org/concrete/what-mass-concrete/561476/#goog_rewarded

https://www.giatecscientific.com/education/mass-concrete-cracks-essential-tips-for-prevention